عزت الله مولايى نيا همدانى
78
نسخ در قرآن ( فارسى )
احمد بن فارس « 1 » صاحب « مقاييس اللغة » كه از لغتشناسان بزرگ جهان اسلام در قرن چهارم است ، در ماده « ن ، س ، خ » مىگويد : عالمان در معناى اين واژه اختلاف نظر دارند ، عدهاى آن را به « رفع شئ و اثبات غيره مكانه ؛ برداشتن چيزى و نهادن چيز ديگرى به جاى آن » تفسير كردهاند و دسته ديگر نيز آن را به « تحويل شئ الى شئ ؛ متحول نمودن چيزى به چيزى » نقل به معنا كردهاند . صاحب كتاب ارجمند « اساس البلاغه » در مادهء « نسخ » مىگويد : « نسخت كتابى من كتاب فلان : نقلته . . . و من المجاز : نسخت الشمس الظلّ و الشّيب الشّباب ؛ كتابم را از روى كتاب فلان نسخهبردارى نمودم . و اما آفتاب سايه را زايل كرد و پيرى جوانى را » از باب مجاز است « 2 » . ابن منظور صاحب كتاب « لسان العرب » نسخ را به دو معنا « نقل و ازاله » تفسير نموده و آنگاه از قول ابن الاعرابى « 3 » چنين گزارش مىدهد : « نسخ » عبارت است از تبديل چيزى به چيزى به طورى كه شئ دوم غير از شئ اول باشد . . . و « نسخ » به معناى « انتقال چيزى از جايى به جاى ديگر » نيز مىآيد . و سپس از قول فراء « 4 » و ابو سعيد « 5 » گزارش مىدهد كه : « مسخ » و « نسخ » به يك
--> ( 1 ) احمد بن فارس ( ت 395 ه . ق ) ج 5 به كوشش : عبد السلام هارون و عبد الغفور عطار ، چاپ اول « افست قم : نشر ادب الحوزه دفتر تبليغات اسلامى ( 1376 ه . ق ) صص 424 - 425 ابن فارس در سال 395 ، دار فانى را وداع گفت . ( 2 ) ر . ك : مصطفى زيد ، پيشين ، ج 1 ، ص 56 ، فقره 67 به نقل از اساس البلاغهء زمخشرى ، ج 2 ، ص 438 ، ( 1323 ه . ق ) ، ط مصر : دار الكتب . ولى در چاپ بيروت دار المعرفة ( 1402 ه . ق ) يك جلدى ، ص 454 ، كلمه « نقلته » وجود ندارد . و عين عبارت آن اين است « نسخت كتابى من كتاب فلان و إنتسخته و استنسخته ، بمعنى » و يكون الإستنساخ بمعنى الإستكتاب ( إنا كنّا نستنسخ ) و مصطفى زيد از اتّحاد معناى استنساخ و إنتساخ » چنين برداشت كرده است . ( 3 ) ابن الاعرابى ، محمد بن زياد لغتشناس معروف مدرسه كوفه در سال 231 ه . ق ديده از جهان فرو بست . ( 4 ) فرّاء ، ابو زكريا ، يحيى بن زياد ، شاگرد ممتاز كسائى و رئيس مدرسه كوفه ، پس از وفات استادش ، و صاحب كتاب « معانى القرآن » است و در سال 207 وفات يافته است . ( 5 ) ابو سعيد عبد الملك بن قريب اصمعى ، دانشمند بزرگ و اعلم مردم در رشتهء شعر و شعراء ، داراى تأليفات فراوان . در لغت و ديگر دانشهاى اسلامى كه در سال 216 وفات يافت .